«Τι να τα κάνεις τα λεφτά; Όλοι σε δυο μέτρα γη θα μπούμε».
Ή «κανένας πλούσιος δεν μπόρεσε να πάρει τα χρήματά του στον Άλλο Κόσμο».
Αυτά και άλλα παρόμοια υποστηρίζει η λαϊκή σοφία σε όλο τον κόσμο, θεωρώντας τον θάνατο ως τη μόνη απόλυτη δημοκρατική εξίσωση. Και πράγματι, διαχρονικά, ο θάνατος υπήρξε το αναπόδραστο όριο της ανθρώπινης φύσης. Υπήρξε ένας ανελέητος «κόφτης» που δεν μπαίνει στο γκάζι των αυτοκινήτων, αλλά στην ίδια τη ζωή.
Ωστόσο, η νίκη απέναντι στον χρόνο και τη φθορά δεν αποτελεί σύγχρονο εφεύρημα, αλλά έναν από τους αρχαιότερους πολιτισμικούς στόχους και πόθους της ανθρώπινης ιστορίας. Στις απαρχές του πολιτισμού, κατά τη μυθολογική περίοδο, η μακροζωία και η αθανασία θεωρούνταν αποκλειστικό προνόμιο των θεών. Από το αρχαιότερο σωζόμενο γραπτό κείμενο, το Έπος του Γκιλγκαμές στη Μεσοποταμία, όπου ο ήρωας αναζητά μάταια το βότανο της αιώνιας νεότητας, έως την ελληνική παράδοση με την αμβροσία, το νέκταρ και τους σχετικούς μύθους για την αθανασία των θεών, η επιμήκυνση της ζωής νοούνταν ως θεϊκή εύνοια ή ως ένας ανέφικτος άθλος.
Το καθοριστικό σημείο καμπής συντελέστηκε με την εμφάνιση της Αλχημείας. Η Αλχημεία είχε εξαρχής δύο θεμελιώδη ζητούμενα:
1. Την υλική ευημερία: τη μετατροπή των αγενών μετάλλων σε χρυσό.
2. Την υπαρξιακή διάρκεια: το ελιξίριο της ζωής, δηλαδή τη μακροζωία.
Στην πραγματικότητα, οι δύο πιο ουσιαστικές επιδιώξεις της ανθρωπότητας υπήρξαν πάντοτε η συσσώρευση πλούτου και, στη συνέχεια, η κάρπωσή του πέρα από τον μέσο όρο της ανθρώπινης θνητότητας. Ο μέσος όρος ζωής, αν και διευρυνόταν ιστορικά ανάλογα με την επιστημονική πρόοδο, παρέμενε πάντοτε βραχύς. Η ζωή θεωρούνταν γλυκιά αλλά πρόσκαιρη, ένα σύντομο στάδιο που καλείται να διανύσει ο άνθρωπος.
Οι Αλχημιστές επιχείρησαν να παρασκευάσουν οι ίδιοι την ουσία που θα έκανε τη ζωή διαρκέστερη. Στην Ανατολή, η Κινεζική Αλχημεία ήδη από τη δυναστεία των Χαν πειραματιζόταν με την παρασκευή του Dan, ενός ελιξιρίου βασισμένου στον υδράργυρο και το κιννάβαρη, το οποίο συχνά οδηγούσε σε δηλητηριάσεις αυτοκρατόρων. Παράλληλα, στην Ισλαμική και Ευρωπαϊκή Αλχημεία του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης, μορφές όπως ο Geber και ο Παράκελσος εισήγαγαν την ιδέα ότι το ανθρώπινο σώμα λειτουργεί ως μια χημική μηχανή. Η αναζήτηση της Φιλοσοφικής Λίθου (Lapis Philosophorum) δεν αφορούσε μόνο τον χρυσό, αλλά και την παρασκευή της Πανάκειας: του απόλυτου Ελιξιρίου της Ζωής που θα θεράπευε κάθε ασθένεια και θα παρέτεινε επ' αόριστον τη νεότητα. Από εκείνη την εποχή μάς αποτυπώθηκαν σημαντικές εμπειρικές παρατηρήσεις, αλλά κυρίως θρύλοι για ελάχιστους εκλεκτούς που κατάφεραν να συνδυάσουν τον αμύθητο πλούτο με την αιώνια νεότητα.
Με την έλευση του Διαφωτισμού, η μυστηριακή αλχημεία έδωσε τη θέση της στη συγκροτημένη Χημεία, τη Φαρμακολογία και την Ιατρική Υγιεινολογία. Κατά τον 18ο και 20ό αιώνα, η επιστημονική επανάσταση πέτυχε αυτό που οι αλχημιστές ονειρεύονταν, χρησιμοποιώντας όμως λιγότερο μεταφυσικά μέσα. Η ανακάλυψη των εμβολίων από τον Edward Jenner, η μικροβιακή θεωρία του Louis Pasteur και η βελτίωση των συνθηκών υγιεινής διπλασίασαν το προσδόκιμο ζωής, εξαλείφοντας τη βρεφική θνησιμότητα και πολλές φονικές πανδημίες. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Elie Metchnikoff, πατέρας της Γεροντολογίας, θεμελίωσε τη μελέτη της γήρανσης ως βιολογικής διαδικασίας, προτείνοντας την παρέμβαση στο μικροβίωμα.
Στον 21ο αιώνα, η Επιστήμη της Μακροζωίας (Longevity Science) επιστρέφει στον αρχικό στόχο των αλχημιστών, εξοπλισμένη πλέον με τα εργαλεία της Μοριακής Βιολογίας, της Βιοτεχνολογίας και τις εφαρμογές της Κβαντικής Φυσικής. Η σύγχρονη έρευνα δεν εστιάζει απλώς στην αντιμετώπιση των ασθενειών του γήρατος, αλλά στην ίδια τη διαδικασία της κυτταρικής παρακμής. Μέσα από τεχνικές όπως ο κυτταρικός επαναπρογραμματισμός, η εξάλειψη των γηρασμένων κυττάρων, η επιδιόρθωση του DNA, αλλά και προηγμένες επεμβάσεις καθαρισμού του αίματος, όπως η πλασμαφαίρεση, η γήρανση αντιμετωπίζεται πλέον από την επιστημονική κοινότητα ως μια αναστρέψιμη νόσος.
Βέβαια, όλα αυτά κινούνται ανάμεσα στο τελικό ζητούμενο και στην πειραματική εφαρμογή. Κινούνται, ως εκ τούτου, ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι. Όπως οι Κινέζοι αυτοκράτορες υπήρξαν τα πρώτα θύματα των αλχημικών πειραματισμών, έτσι και σήμερα καταγράφονται θύματα στα διάφορα αμφιβόλου ποιότητας «ιατρεία». Άλλωστε, όλη αυτή η επιστήμη που πασχίζει να πιάσει «κορόιδο τον Χάρο» βρίσκεται ακόμη σε πειραματικό στάδιο. Και ο άτυχος Γ. Μαζωνάκης έπεσε θύμα μιας ακόμη αδυναμίας του συστήματος: εκτός από τους ίδιους τους κινδύνους που ελλόχευε η διαδικασία της πλασμαφαίρεσης, συνέβαλαν και οι επικίνδυνα αδαείς χειριστές του μηχανήματος, άνθρωποι που αυτοπροσδιορίζονται (και γίνονται αποδεκτοί από τον Ιατρικό Σύλλογο, το κράτος και τα ΜΜΕ) ως «ιατροί».
Εδώ, λοιπόν, αναδύεται εκ νέου η ταξική διάσταση του ζητήματος. Όλες αυτές οι βιοτεχνολογικές κατακτήσεις είναι προσβάσιμες κυρίως σε άτομα με υψηλή οικονομική δυνατότητα. Ο πολύς κόσμος θα ωφελείται από την επιστημονική πρόοδο, όπως συνέβη με τα εμβόλια και τα βασικά φάρμακα, μόνο στο μέτρο που παραμένει χρήσιμος και παραγωγικός για την οικονομία. Τα περαιτέρω βήματα, η ουσιαστική υπέρβαση της φθοράς και η επιμήκυνση της νεότητας, φαίνεται πως θα αποτελούν, όπως και στην εποχή των Αλχημιστών, ένα προνόμιο που προορίζεται για λίγους και εύπορους πελάτες.
Και ποιοι είναι αυτοί; Πολιτικοί, επιχειρηματίες, υπεραμειβόμενοι αθλητές, καλλιτέχνες χαμηλής κουλτούρας και μόρφωσης, αλλά και έμποροι ναρκωτικών και λοιποί εκπρόσωποι του συσσωρευμένου πλούτου...
